Principales tendencias de investigación en educación abierta

Análisis bibliométrico y mapeo temático a nivel macro, meso y micro

Autores/as

DOI:

https://doi.org/10.55028/edutec.v5i1.23462

Palabras clave:

Educación abierta, Intercambio de conocimientos, Objetivos de Desarrollo Sostenible, Acceso abierto, Ciencia abierta

Resumen

Este estudio tiene como objetivo mapear y analizar la evolución de las publicaciones sobre educación abierta, identificando temas, brechas en la literatura y oportunidades para futuras investigaciones. Para este fin, se realizó una revisión bibliométrica con datos extraídos de la base de datos Web of Science, en la Colección Central, aplicando el filtro de tipos de documentos y utilizando “educación abierta” como término de búsqueda. La búsqueda se limitó a títulos para asegurar el enfoque en el concepto de educación abierta y la selección de artículos relevantes. El estudio, de naturaleza cualitativa y cuantitativa, tiene un carácter exploratorio y descriptivo. El procesamiento y análisis de datos se realizó utilizando Microsoft Excel y el software VOSviewer. El estudio dio como resultado un corpus de 437 publicaciones, que abarca el período de 1971 a 2025. Se analizaron el idioma, las áreas de investigación, las palabras clave, la producción y citación de los autores, la afiliación institucional, la colaboración entre países, así como los artículos y revistas más citados, ofreciendo una visión integral de las principales tendencias e influencias en el área. Esta investigación refuerza la relevancia de la educación abierta en la democratización del conocimiento, contribuyendo a los Objetivos de Desarrollo Sostenible y su integración conceptual con la ciencia abierta. Las limitaciones metodológicas señalan la importancia de enfoques complementarios que profundicen la comprensión del tema. El estudio contribuye al avance del área al apoyar futuras investigaciones y proponer líneas de investigación centradas en la inclusión, la justicia y la transformación social, así como en la consolidación de prácticas alineadas con la ciencia abierta.

Biografía del autor/a

  • Maria Lidiane Herculano Graciosa, Universidade Federal do Paraná, Curitiba, PR, Brasil

    Doutoranda em Gestão da Informação na Universidade Federal do Paraná (UFPR). Mestre em Administração pela Universidade do Oeste de Santa Catarina (UNOESC) e Bacharel em Biblioteconomia pela Universidade Federal de Alagoas (UFAL). Bibliotecária da UFPR, atuando no serviço de referência, desenvolvendo ações de capacitação e treinamento em pesquisa acadêmica e normalização de trabalhos científicos. Membro do Grupo de Pesquisa em Ciência, Informação e Tecnologia (GP-CIT). Os interesses de pesquisa abrangem administração e educação pública, sustentabilidade em organizações, educação superior, ciência aberta e educação abertas, Massive Open Online Courses, Recursos Educacionais Abertos, gestão da informação e do conhecimento, metodologia da pesquisa e saúde mental na escola.

  • Fernanda Cristina Barbosa Pereira Queiroz, Universidade Federal do Rio Grande do Norte, Natal, RN, Brasil

    Realizou o pós-doutorado em Ciência, Gestão e Tecnologia da Informação na Universidade Federal do Paraná (2015). Cursou a graduação em Ciências Econômicas pela Universidade Federal de Juiz de Fora (1997), o mestrado e o doutorado em Engenharia de Produção na Universidade Federal de Santa Catarina (1999 e 2003). Foi Assessora de Planejamento Institucional, Coordenadora do curso de Graduação em Economia, Coordenadora de Pesquisa de Mercado e Coordenadora de Pesquisa e Pós-Graduação na Universidade do Extremo Sul Catarinense (UNESC, 2000/2009). Desenvolveu consultoria para implantação de uma Universidade em Angola (África). Desde 2009 é professora do departamento de Engenharia de Produção da Universidade Federal do Rio Grande do Norte (UFRN). Foi coordenadora do curso de graduação em Engenharia de Produção e chefe do Departamento de Engenharia de Produção da UFRN. Foi fundadora do Programa de Educação Tutorial (PET) do curso de Engenharia de Produção da UFRN. É docente do Programa de Pós-Graduação em Gestão da Informação na Universidade Federal do Paraná. Tem experiência nas áreas de Métodos Quantitativos, Gestão Organizacional e Gestão da Informação, atuando principalmente nos seguintes temas: gestão da inovação e do conhecimento, educação aberta, MOOCs e Educação Superior.

Referencias

ALTBACH, P. G. Globalisation and the University: Myths and Realities in an Unequal World. Tertiary Education and Management, v. 10, n. 1, p. 3–25, 1 mar. 2004. Disponível em: https://doi.org/10.1023/B:TEAM.0000012239.55136.4b. Acesso em: 30 jan. 2025.

AMIEL, T. Open education and platformization: critical perspectives for a new social contract in education. Prospects, v. 54, n. 2, p. 341-350, 16 out. 2024. Disponível em: https://doi.org/10.1007/s11125-023-09660-x. Acesso em: 18 mar. 2025.

ANADOLU UNIVERSITY. Açiköğretim sistemi. Anadolu University, 2025. Disponível em: https://link.ufms.br/UHOoX. Acesso em: 17 fev. 2025.

BENNETT, K. Towards an epistemological monoculture: mechanisms of epistemicide in european research publication. In: PLO ALASTRUÉ, R.; PÉREZ-LLANTADA, C. (ed.). English as a Scientific and Research Language: Debates and Discourses. Berlin: Gruyter Mouton, 2015. p. 9-36.

CLARIVATE. A more sustainable future for all: introducing the UN Sustainable Development Goals in InCites. 2022. Disponível em: https://link.ufms.br/VOUho. Acesso em: 20 jan. 2025.

CRONIN, C. Abertura e Práxis: explorando o uso de práticas educacionais abertas no ensino superior. The International Review of Research in Open and Distributed Learning, [S. l.], v. 18, n. 5, 2017. Disponível em: https://doi.org/10.19173/irrodl.v18i5.3096. Acesso em: 23 abr. 2025.

DONTHU, N.; KUMAR, S.; MUKHERJEE, D.; PANDEY, N.; LIM, W. M. How to conduct a bibliometric analysis: an overview and guidelines. Journal Of Business Research, v. 133, p. 285-296, set. 2021. Disponível em: https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2021.04.070. Acesso em: 30 jan. 2025.

FURTADO, D.; AMIEL, T. Guia de bolso da educação aberta. Brasília: Iniciativa Educação Aberta, 2019.

JONA, A. B. C. R.; CUELIA, G. A. M.; SUQUIA, M.; SILVESTRE, C. A. Ambiente virtual de aprendizagem como tecnologia emergente no processo de ensino e aprendizagem em Moçambique. Revista Educação em Páginas, Vitória da Conquista, v. 3, e14264, 2024. Disponível em: https://doi.org/10.22481/redupa.v3.14264. Acesso em: 6 jan. 2025.

OPEN UNIVERSITY. About: The Open University. Disponível em: https://link.ufms.br/Kiegn. Acesso em: 7 abr. 2025.

PETERS, M. A. The history and emergent paradigm of open education. In: PETERS, M. A; BRITEZ, R. G. Open education and education for openness. Rotterdam: Sense Publishers, 2008. p. 3-16.

PROJECT INNOVATION. Education. 2020. Disponível em: https://link.ufms.br/5uy7k. Acesso em: 1 abr. 2025.

QUINTANILHA, T. L.; TRISHCHENKO, N. Acesso Aberto e Conhecimento Científico: entre a res publica e o modelo de negócio. Uma revisão da literatura. Comunicação e Sociedade, v. 39, p. 203-222, 30 jun. 2021. Disponível em: http://dx.doi.org/10.17231/comsoc.39(2021).2756. Acesso em: 20 mar. 2025.

RAMÍREZ-MONTOYA, M. S.; RODRÍGUEZ-ABITIA, G.; HERNÁNDEZ-MONTOYA, D.; LÓPEZ-CAUDANA, E. O.; GONZÁLEZ-GONZÁLEZ, C. Editorial: open education for sustainable development. Frontiers In Education, v. 8, p. 1-46, 16 fev. 2023. Disponível em: https://doi.org/10.3389/feduc.2023.1131022. Acesso em: 19 mar. 2025.

SALHA, S.; TLILI, A.; SHEHATA, B.; ZHANG, X.; ENDRIS, A.; ARAR, K.; MISHRA, S.; JEMNI, M. How to Maintain Education During Wars? An Integrative Approach to Ensure the Right to Education. Open Praxis, v. 16, n. 2, p. 160-179, 2024. Disponível em: https://doi.org/10.55982/openpraxis.16.2.668. Acesso em: 18 mar. 2025.

SANTOS-HERMOSA, G. L'educació oberta a Europa: avenços, integració amb la ciència oberta i rol bibliotecari. BiD: textos universitaris de biblioteconomia i documentació, v. 43, 2019. Disponível em: https://dx.doi.org/10.1344/BiD2019.43.14. Acesso em: 18 mar. 2025.

TECNOLÓGICO DE MONTERREY. Overview. 2025. Disponível em: https://link.ufms.br/eADid. Acesso em: 18 mar. 2025.

ZENG, J.; YANG, J. English language hegemony: retrospect and prospect. Humanities And Social Sciences Communications, v. 11, n. 1, p. 1-9, 26 fev. 2024. Disponível em: https://doi.org/10.1057/s41599-024-02821-z. Acesso em: 25 jan. 2025.

Publicado

2025-12-09

Número

Sección

Artículos científicos

Cómo citar

GRACIOSA, Maria Lidiane Herculano; QUEIROZ, Fernanda Cristina Barbosa Pereira. Principales tendencias de investigación en educación abierta: Análisis bibliométrico y mapeo temático a nivel macro, meso y micro. Revista Edutec - Educación, Tecnologías Digitales y Formación Docente, [S. l.], v. 5, n. 1, 2025. DOI: 10.55028/edutec.v5i1.23462. Disponível em: https://periodicos.ufms.br/index.php/EduTec/article/view/23462. Acesso em: 3 apr. 2026.

Datos de los fondos